Η εξάρτηση είναι μια ψυχιατρική νόσος

Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο αυτών των παιδιών;
Γνωρίζουμε σήμερα ότι για να περάσει κάποιος από μια ευκαιριακή χρήση στην ασθένεια ενεργοποιούνται τρία συστήματα στον οργανισμό μας, τα οποία όμως συνδέονται μεταξύ τους, αλληλοεπηρεάζονται. Ο πρόσθιος εγκέφαλος (φλοιός), όπου καταγράφεται στη μνήμη μια γνώση, μια εμπειρία, όπου εδράζεται η βούλησή μας. Ο μεσεγκέφαλος, που φαίνεται να ευθύνεται για τις συγκινησιακές καταστάσεις, και το συναίσθημα. Ο άξονας υποθάλαμος – υπόφυση – επινεφρίδια που ενεργοποιείται από το στρες. Η λειτουργία των συστημάτων αυτών είναι διαφορετική στην πρώτη επαφή με το φάρμακο (ευκαιριακή χρήση) και στην επανειλημμένη χορήγηση (εξάρτηση).

Υπάρχει στην πρώτη επαφή η ψευδαίσθηση ότι θα είναι δυνατοί και δεν θα εξαρτηθούν από το φάρμακο;
Υπάρχει και εν μέρει είναι σωστή. Το πρόβλημα όμως είναι πως, όταν περάσει η δράση του φαρμάκου, δεν επανέρχονται στην αρχική φυσιολογική κατάσταση αλλά κατεβαίνουν ένα σκαλοπάτι, νοιώθουν δυσφορία. Έτσι δημιουργείται η ανάγκη να ξαναχρησιμοποιήσουν την ουσία για να αντιμετωπίσουν την δυσάρεστη κατάσταση. Δυστυχώς μετά το τέλος κάθε χρήσης η κατάσταση γίνεται ολοένα και πιο δυσάρεστη και η ανάγκη για χρήση ολοένα μεγαλώνει. Ουσιαστικά ο οργανισμός παύει να ευχαριστιέται με τη χρήση της ουσίας. Τη χρειάζεται όμως, δεν μπορεί να κάνει χωρίς αυτήν. Περνάει από το μου αρέσει στο μου χρειάζεται.

Γιατί δημιουργείται η ανάγκη;
Επειδή υπάρχει μνημονικό ίχνος στον εγκέφαλο. Θυμούνται δηλαδή μια ευχάριστη (ή μια επώδυνη) κατάσταση και επιθυμούν να την ξαναζήσουν. Αυξάνουν μάλιστα τη δόση ώστε να νοιώσουν καλύτερα. Δυστυχώς μάταια. Επειδή το μνημονικό ίχνος είναι έντονο, συνεχίζουν την χρήση. Τότε συμβαίνουν ουσιαστικές αλλαγές στον εγκέφαλο οι οποίες αφορούν τα συστήματα που αναφέραμε. Συστήματα που έχουν σχέση με τη συγκίνηση, συστήματα που σχετίζονται με τη μνήμη και τη γνώση, με το στρες. Η λειτουργία των κυττάρων του εγκεφάλου αλλάζει. Τα σημεία της μεμβράνης του κυττάρου (υποδοχείς) με τα οποία έρχεται σε επαφή η εξαρτησιογόνος ουσία μη τη συνεχή χορήγηση χάνουν την ευαισθησία τους, με αποτέλεσμα οι ενδοκυττάριοι μηχανισμοί να λειτουργούν κάπως ανεξέλεγκτα. Έτσι φθάνουν τέτοια ερεθίσματα στον πυρήνα του κυττάρου ώστε να παράγονται διαφορετικής ποιότητας και ποσότητας πρωτεΐνες που πολλές φορές καταλήγουν να αλλάξουν τη δομή ολόκληρου του νευρικού κυττάρου. Τελικά ο εγκέφαλος δεν λειτουργεί σε ομοιόσταση (που είναι το φυσιολογικό) αλλά σε αλλόσταση. Την προσδοκία της ευχαρίστησης ακολουθεί η ματαίωση και η δυσφορία.

Μπορούμε να δώσουμε λίγες πληροφορίες για τον τρόπο με τον οποίο κινητοποιούνται αυτά τα συστήματα;
Θα έχετε ακούσει ότι υπάρχει ένας νευροδιαβιβαστής, η ντοπαμίνη, τα επίπεδα του οποίου αυξάνουν με τη χρήση οποιουδήποτε φαρμάκου που κάνει εξάρτηση. Γνωρίζουμε τώρα, ύστερα από σειρά πειραματικών αποτελεσμάτων, ότι η ντοπαμίνη εκλύεται μόνο την πρώτη φορά που παίρνει κάποιος μια εξαρτησιογόνο ουσία. Στη συνέχεια δεν είναι η χρήση της ουσίας που προκαλεί την έκλυση της ντοπαμίνης, αλλά η προσδοκία της χρήσης. Με άλλα λόγια, η ντοπαμίνη θα εκλυθεί μόλις το παιδί αντικρίσει τον φίλο, που με βάση την προηγούμενη εμπειρία του φέρνει το φάρμακο. Η θέα και μόνο του φίλου ή του φαρμάκου (και όχι η χρήση του) προκαλεί την απελευθέρωση της ντοπαμίνης στον εγκέφαλο. Στη συνέχεια, αν η προσδοκία επαληθευτεί, το παιδί θα νοιώσει καλά και η ντοπαμίνη θα είναι σε φυσιολογικά επίπεδα. Αν όμως η προσδοκία δεν επαληθευτεί, τα επίπεδα της ντοπαμίνης θα πέσουν σε τέτοιο βαθμό που θα το φέρουν σε πολύ χειρότερη κατάσταση από την αρχική. Με τη συνεχή χρήση και την αλλαγή στη λειτουργία των κυττάρων παράγεται μια ουσία που είναι οπιοειδές, λέγεται δυσμορφίνη και έχει δύο ιδιότητες. Δεν αφήνει την ντοπαμίνη να δράσει και προκαλεί δυσφορία.

Πως ακριβώς δρα δηλ η ντοπαμίνη, σε ότι αφορά την εξάρτηση;
Η ντοπαμίνη λειτουργεί σαν ανιχνευτής λαθών. Δηλαδή, μια συγκεκριμένη εικόνα, που προαναγγέλει κάτι ευχάριστο, κινητοποιεί τον χρήστη, τον ωθεί να πάρει το φάσρμακο. Έτσι, οι μνήμες, οι εικόνες, τα δωμάτια όπου έχει γίνει η χρήση, τα πρόσωπα ανθρώπων με τα οποία μοιράστηκε την εμπειρία, γίνονται αιτία να εκλυθεί η ντοπαμίνη και κινητοποιούν τον χρήστη να ξαναπάρει το φάρμακο. Εικόνες που δεν έχουν επενδυθεί με ανάλογες συγκινήσεις δεν προκαλούν την έκκριση ντοπαμίνης. Είναι φανερό ότι στην ανάπτυξη της εξάρτησης εμπλέκεται κα η γνώση και η μνήμη, όχι μόνο το συναίσθημα και η συγκίνηση. Αυτό σημαίνει ότι εκτός από τις περιοχές του μεσεγκεφάλου, στη διαδικασία συμμετέχει και ο φλοιός. Ο φλοιός είναι το εγκεφαλικό υπόστρωμα που ευθύνεται για την ανάπτυξη της ψυχαναγκαστικής συμπεριφοράς. Η αναζήτηση της ουσίας από τον χρήστη αλλά και οι συχνές υποτροπές ύστερα από θεραπεία έχουν τα χαρακτηριστικά του ψυχαναγκασμού. Για αυτό και η απομάκρυνση από το οικείο περιβάλλον βοηθά στην απεξάρτηση.

Αν τώρα υποτεθεί ότι είμαι εξαρτημένος και συνειδητοποιόντας την κατάστασή μου, θέλω να απεξαρτηθώ, τι πιθανότητες έχω να το πετύχω;

Επειδή στη διαδικασία της εξάρτησης υπεισέρχεται και η γνώση και η μνήμη, δηλ συμμετέχει και ο φλοιός του εγκεφάλου, όπου και η βούλησή μας, αν κάποιος αποφασίσει συνειδητά ότι θέλει να απεξαρτηθεί, έχει πάρα πολλές πιθανότητες να το πετύχει. Ο φλοιός μας, η θέλησή μας φαίνεται να ενεργοποιεί το ανοσοποιητικό σύστημα.

Υπάρχουν πράγματα τα οποία θα μπορούσαμε να κάνουμε εμείς, ως άτομα;
Πρέπει να αλλάξουμε τη νοοτροπία μας. Είναι ασθενείς αυτά τα παιδιά και ως ασθενείς θα πρέπει να τα αντιμετωπίζουμε. Παρόλο που το λέμε, δεν τους βοηθούμε ως ασθενείς, ακόμη τους φοβόμαστε, ακόμη τους περιφρονούμε, ακόμη δεν τους βάζουμε στα σπίτια μας και αυτό αυξάνει το στρες τους και τους σπρώχνει στην ίδια κατάσταση. Η αλλαγή στη στάση μας είναι το ελάχιστο που μπορούμε να κάνουμε.